استاد ابو القاسم بلخى از خود پرسيده : بما بگوئيد كه نخست آفريده خدا چه بوده و روا است كه خدا پيش از آن چيز ديگرى بجاى آن بيافريند ؟ و خودش پاسخ داده از آن پرسش و گفته : آن رواست بدين معنى كه آن آفريده نخست را نيافريند و ديگرى بجاى آن آفريند و اما بجز اين معنا روا نيست زيرا كه بمحال ميكشاند و در اين اندازه سخن براى او گفته ملحدان دهرى بس كنيم و الحمد للَّه « 1 » . يك مسأله در تفسير يك خبر اگر كسى پرسد چه معنا دارد گفتار پيغمبر ( ص ) در خبرى كه از آن حضرت روايت شده : دشنام ندهيد دهر و روزگار را زيرا كه خدا است همان دهر . در پاسخ او گفته شود تفسيرش اينست كه ملحدان و منكران صانع از تازيان

--> ( 1 ) - بايد بدين نكته توجه شود كه مجرد اعتقاد تقدم عالم آفريده‌ها بدان معنا كه مصنف بيان كرده و آن را شامل قول تقدم زمانى و حدوث ذاتى هم دانسته موجب كفر و مخالفت با اسلام نيست و حكماى اسلامى هم چون ابن سينا و ديگران گفته‌اند عالم آفرينش قديم زمانى و حادث ذاتى است ولى منظور مصنف كسانى است كه عالم آفرينش را منحصر همين پديده‌هاى پى در پى عالم ماده دانيد و بعالم آخرت و حيات پس از مرگ معتقد نيستند چنانچه مصنف در بيان فوق گفته مسلمانان و آنها در باره ابديت و بىنهايت بودن آينده عالم هستى بدان اشاره كرد و قرآن مجيد هم گفته دهريها را به همين معنا بيان كرد ، كه فرمايد : الجاثية ) گفتند نيست زندگى ما جز زندگى در همين دنيا و اين جهان مادى محسوس و نابود نسازد ما را جز دهر و گذشت روزگار ، اينان دانسته و از روى برهان اين سخن را نگويند نيست گفته آنها جز روى گمان نادرست . و عمده اختلاف ميان اين دسته از دهريان كه در زمان مصنف شناخته بودند و معترف بوجود صانع بودند با مسلمانان در باره معاد و زندگى پس از مرگ بوده است و به اين اعتبار آنها را ملحد و بىدين دانستند . ( مترجم )